7 خواص زیره سیاه برای لاغری

زیره سیاه برای لاغری یک کمک کوچک و کم هزینه است، نه یک درمان مستقل. در کارآزمایی بالینی دانشگاه علوم پزشکی زاهدان، مصرف روزانه دو گرم پودر این دانه در هشت هفته شاخص توده بدنی افراد دارای اضافه وزن را کمی پایین آورد و قند ناشتای آن ها را به شکل محسوسی بهتر کرد. این عددها واقعی اند، اما با تصویری که شبکه های اجتماعی از آب شدن سریع چربی شکم با دمنوش زیره ساخته اند فاصله زیادی دارند. کسی که بداند این ادویه دقیقا چه کاری از دستش برمی آید، هم بهتر از آن استفاده می کند و هم وقتش را پای انتظارهای غیرواقعی نمی گذارد. [1]

زیره سیاه که در بازار ایران به زیره کرمانی هم شناخته می شود، قرن هاست در آشپزی و طب سنتی برای رفع نفخ و سنگینی بعد از غذا به کار می رود. خیلی ها امروز برای حفظ تناسب اندام و کم کردن سایز شکم و پهلو سراغش می آیند. ولی هیچ گیاهی چربی یک ناحیه را جدا از بقیه بدن آب نمی کند و سوخت وساز بدن هم با یک ادویه جهش پیدا نمی کند. جای درست زیره سیاه کنار رژیم متعادل و تحرک روزانه است و رژیم های سخت را هم حذف نمی کند.

تفاوت زیره سیاه و سیاه دانه چیست؟

زیره سیاه با نام علمی Bunium persicum از خانواده چتریان است، همان خانواده ای که زیره سبز، رازیانه و شوید هم به آن تعلق دارند. دانه هایش باریک، کشیده و قهوه ای تیره است. عطرش از روغن فراری می آید که در آنالیز دانشکده داروسازی کرمان حدود ۴۶ درصد آن گاما ترپینن و ۱۵٫۵ درصد کومین آلدهید بود. [1]

سیاه دانه با نام علمی Nigella sativa گیاهی کاملا متفاوت از خانواده آلاله است. دانه هایش سیاه، زاویه دار و ریز است و ماده شاخص آن تیموکینون است. سردرگمی از نام انگلیسی شروع می شود، چون در منابع انگلیسی هر دو گیاه گاهی black cumin نامیده می شوند. به همین دلیل بسیاری از متن های فارسی خواص سیاه دانه را به اسم زیره سیاه ترجمه کرده اند. در این مقاله هر جا داده ای مربوط به سیاه دانه است، صریح گفته ایم. [2]

زیره سیاه گیاهی کوچک با خواصی که باید درست شناخت

ترکیب های اصلی روغن زیره سیاه گاما ترپینن، کومین آلدهید و پی سیمن هستند. در این میان، کومین آلدهید آنزیم آلفا گلوکوزیداز را مهار می کند. این آنزیم کربوهیدرات های غذا را در روده به قند ساده تبدیل می کند. همین یافته توضیح می دهد چرا اثر زیره سیاه روی قند خون پررنگ تر از اثرش روی وزن است. تیموکینون، تیمول و کارواکرول که در بسیاری از سایت ها به زیره سیاه نسبت داده می شوند، در سیاه دانه گزارش شده اند. [1]

داده انسانی درباره زیره سیاه و وزن از یک کارآزمایی دوسوکور در زاهدان می آید. شصت بیمار دیابتی نوع دو که اضافه وزن یا چاقی داشتند به دو گروه تقسیم شدند. گروه اول هشت هفته روزی دو کپسول یک گرمی زیره سیاه خورد و گروه دوم کپسول نشاسته، هر دو همراه ناهار و شام. شاخص توده بدنی در گروه زیره ۰٫۴۵ واحد کم شد و در گروه دارونما ۰٫۲۳ واحد بالا رفت.

این اختلاف حدود ۰٫۶۸ واحدی برای کسی با قد ۱۷۰ سانتی متر تقریبا برابر دو کیلوگرم است. قند ناشتا در گروه زیره از حدود ۱۷۵ به ۱۴۳ میلی گرم در دسی لیتر رسید. دور کمر بعد از تعدیل آماری تفاوت معناداری با دارونما نداشت و چربی های خون هم تغییری نکرد. یعنی نقش این گیاه در تنظیم قند خون محکم تر از نقشش در چربی سوزی و لاغری به ویژه در ناحیه شکم است. [1]

زیره سیاه چه نقشی در لاغری دارد؟

بیشتر شواهدی که در این تحقیق و مرورهای مشابه با عنوان black cumin جمع شده، درباره سیاه دانه است و به زیره سیاه ایرانی مربوط نمی شود. تازه ترین متاآنالیز سیاه دانه ۳۱ کارآزمایی با ۲۱۴۵ شرکت کننده را بررسی کرده است. نتیجه آن کاهش میانگین ۱٫۵۹ کیلوگرم وزن و حدود نیم واحد شاخص توده بدنی بود، ولی دور کمر و نسبت دور کمر به باسن تغییر معناداری نکرد.

برای زیره سیاه ایرانی هنوز چنین جمع بندی بزرگی وجود ندارد. پس هر کدام از هفت خاصیت زیر را باید در اندازه واقعی اش دید. بعضی پشتوانه انسانی دارند و بعضی فعلا در حد مطالعه حیوانی مانده اند. [3]

آیا زیره سیاه چاق کننده است؟

نه. دو گرم زیره سیاه، یعنی مقداری نزدیک به یک قاشق چای خوری پودر، کمتر از ده کیلوکالری انرژی دارد. در مطالعات انسانی موجود هم افزایش وزن یا چاقی با مصرف آن گزارش نشده است. چیزی که می تواند وزن را بالا ببرد، همراه های زیره است. مثلا عسلی که در معجون صبحگاهی ریخته می شود یا روغنی که زیره پلو با آن دم می کشد.

افزایش سرعت سوخت وساز بدن، کمتر از آنچه گفته می شود

هیچ مطالعه انسانی نشان نداده که زیره سیاه نرخ متابولیسم پایه را بالا ببرد یا چربی ذخیره شده را سریع تر به انرژی تبدیل کند. در کارآزمایی زاهدان، سطح فعالیت بدنی و کالری دریافتی دو گروه تفاوت معناداری نداشت. پس کاهش کوچک شاخص توده بدنی را نمی توان به سوزاندن کالری بیشتر نسبت داد و احتمالا از مسیر بهتر شدن قند خون می آید. کسی که واقعا می خواهد متابولیسمش را بالا نگه دارد، با تمرین مقاومتی و پروتئین کافی عضله اش را حفظ کند. اثر این دو از هر ادویه ای بیشتر است. [1]

کنترل بهتر اشتها

پژوهشگران زاهدان حدس می زدند زیره سیاه از راه هورمون نسفاتین یک، که با احساس سیری ارتباط دارد، اشتها را کم کند. سطح این هورمون در گروه زیره بالا رفت، ولی اختلافش با گروه دارونما معنادار نبود. پس کاهش اشتها با زیره سیاه هنوز یک فرضیه است. کاربرد عملی تر آن عادت سازی است. اگر بعد از ناهار یک فنجان دمنوش بی شکر زیره بنوشید، پایان وعده برای ذهن مشخص تر می شود و میل به پرخوری و شیرینی بعد از غذا کمتر می شود. [1]

متعادل سازی قند خون

محکم ترین شاهد انسانی برای زیره سیاه همین جاست. در کارآزمایی زاهدان قند ناشتا به طور میانگین ۳۳ میلی گرم در دسی لیتر پایین آمد، آن هم در حالی که بیماران داروی قند همیشگی شان را بدون تغییر مصرف می کردند. نوسان کمتر قند خون معمولا با افت ناگهانی انرژی و هوس شیرینی کمتری همراه است. ولی همین اثر برای کسی که گلی بن کلامید یا انسولین مصرف می کند ممکن است به افت قند برسد. این افراد پیش از مصرف منظم باید با پزشکشان هماهنگ کنند. [1]

کاهش التهاب های بدن

روغن و عصاره زیره سیاه در مدل های حیوانی درد و التهاب را کم کرده است. چاقی خودش با التهاب مزمن خفیف همراه است. ولی هنوز هیچ مطالعه انسانی نشان نداده که زیره سیاه شاخص های التهابی را در افراد چاق پایین بیاورد یا از این راه به کاهش وزن کمک کند. این خاصیت فعلا امیدوارکننده است، نه اثبات شده.

زیره سیاه و تقویت سیستم ایمنی بدن

مصرف منظم زیره سیاه برای لاغری به دفاع طبیعی بدن آسیبی نمی زند، اما ادعای تقویت آن پشتوانه انسانی ندارد. چند گرم ادویه در روز منبع جدی ویتامین یا ماده معدنی نیست. اثر ضدمیکروبی و آنتی اکسیدانی روغن آن هم فقط در لوله آزمایش دیده شده است. کسی که رژیم سخت گرفته، بیشتر با کم خوابی و کمبود پروتئین سیستم ایمنی اش را ضعیف می کند. جبران این دو از هر دمنوشی کارسازتر است.

بهبود عملکرد دستگاه گوارش

اگر صبح ها شلوارتان راحت بسته می شود و عصرها تنگ است، بیشتر این تفاوت از گاز و محتویات روده است و ربطی به چربی ندارد. زیره سیاه از قدیم بادشکن بوده و به هضم بهتر غذا کمک می کند، به خصوص بعد از غذاهای حبوباتی یا کلم دار. شکم صاف تر بعد از چند روز مصرف واقعی است، ولی وزن چربی تغییری نکرده است. در مطلب جداگانه ای توضیح داده ایم چرا رفع نفخ با کاهش وزن اشتباه گرفته می شود. ورم معده، سوزش یا ناراحتی های گوارشی مکرر هم با زیره درمان نمی شوند و علتشان باید بررسی شود.

کاهش مقاومت به انسولین

در همان کارآزمایی، انسولین ناشتای گروه زیره از حدود ۹٫۴ به ۵٫۶ میکرو واحد در میلی لیتر رسید. شاخص مقاومت به انسولین هم تقریبا نصف شد. انسولین بالا آزاد شدن چربی از سلول های چربی را مهار می کند. به همین دلیل افراد دارای کبد چرب، تنبلی تخمدان یا پیش دیابت معمولا سخت تر لاغر می شوند. این نتیجه فقط در بیماران دیابتی دیده شده و نمی شود آن را به همه تعمیم داد، ولی برای این گروه از دلگرم کننده ترین یافته های مربوط به زیره سیاه است. [1]

روش های مؤثر استفاده از زیره سیاه برای کاهش وزن

شکل مصرف زیره سیاه به اندازه مقدار و مدت مصرف اهمیت ندارد. هر کدام از شیوه های زیر را انتخاب کنید، این ادویه فقط نقش کمکی در برنامه کاهش وزن دارد. اثرش روی چربی های ناحیه شکم هم جدا از بقیه بدن نیست.

زیره سیاه برای لاغری را چقدر و تا کی بخوریم؟

مقداری که در مطالعه بالینی آزموده شد، دو گرم در روز بود. این مقدار به صورت دو کپسول یک گرمی مصرف شد، یکی همراه ناهار و یکی همراه شام، به مدت هشت هفته. دو گرم پودر تقریبا یک قاشق چای خوری سرصاف است. مصرف بیشتر از این، اثر بیشتری را ثابت نکرده است. درباره ایمنی مصرف دارویی طولانی تر از دو یا سه ماه هم داده کافی در دست نیست. [1]

مصرف روزانه زیره سیاه با آب گرم

برای دم کرده، یک قاشق چای خوری دانه را در هاون نیم کوب کنید و در قوری کوچکی با یک لیوان آب تازه جوش بریزید. در قوری را ببندید تا روغن فرار همراه بخار از دست نرود و بعد از هفت تا ده دقیقه صاف کنید. دمنوش فقط بخشی از ترکیب های دانه را به آب می دهد. به همین دلیل اثرش روی قند خون احتمالا از پودری که در کپسول های مطالعه بود ضعیف تر است. نقطه قوت این نوشیدنی گوارشی است و بعد از ناهار یا شام بهترین زمان مصرفش است. سوخت وساز بدن را تحریک نمی کند و روند لاغری را هم به تنهایی سرعت نمی دهد.

افزودن زیره به غذاها به عنوان طعم دهنده

زیره سیاه در پلو، سوپ، خوراک سبزیجات یا سالاد طعم آشنایی دارد، اما شیوه پخت تعیین می کند غذا به نفع رژیم تمام شود یا به ضررش. زیره پلو اغلب با روغن زیادی دم می کشد که کالری اش چند ده برابر خود ادویه است. اگر دانه ها را به جای تفت دادن در روغن مستقیم به آب برنج یا سوپ اضافه کنید، عطر حفظ می شود و روغن کمتری مصرف می کنید. سالاد شیرازی یا ماست و خیار هم با نیم قاشق پودر زیره سیاه بدون کالری اضافه طعم تازه ای پیدا می کند. استفاده منظم از این ادویه در برنامه غذایی روزانه به گوارش کمک می کند، ولی خاصیت چربی سوزی پنهانی ندارد که با پختن فعال شود.

ترکیب زیره سیاه با عسل

معجون زیره و عسل در طب سنتی رایج است، ولی در رژیم لاغری عسل هم قند حساب می شود. هر قاشق چای خوری عسل حدود ۲۰ کیلوکالری دارد و قاشق غذاخوری سه برابر آن. اگر این ترکیب را دوست دارید، نیم قاشق چای خوری عسل برای پوشاندن تلخی پودر زیره کافی است. آن را همراه صبحانه بخورید و وعده اضافه نسازید. این معجون اشتهای کاذب را خاموش نمی کند. افراد دیابتی هم بهتر است به جای عسل، پودر زیره را در ماست ساده صبحانه بریزند.

استفاده از کپسول های آماده زیره سیاه

کپسول دقیق ترین راه رسیدن به مقدار مطالعه شده است، چون هر عدد وزن مشخصی دارد. کپسول های کارآزمایی زاهدان را دانشکده داروسازی کرمان تهیه کرده بود و ترکیبشان با آنالیز آزمایشگاهی تأیید شده بود. در بازار، پیش از خرید سه چیز را روی جعبه ببینید. کد IRC سازمان غذا و دارو، نام علمی Bunium persicum روی برچسب، و مقدار زیره در هر کپسول. کپسولی که فقط نوشته black cumin ممکن است سیاه دانه باشد و کپسولی که مقدار ماده مؤثر را نمی نویسد، قابل اعتماد نیست. [1]

عوارض احتمالی مصرف زیره سیاه برای لاغری

زیره سیاه در مقدار غذایی برای بیشتر افراد بی خطر است. در کارآزمایی هشت هفته ای با دو گرم در روز هم فقط یک شرکت کننده استفراغ را گزارش کرد. مشکل وقتی پیش می آید که دمنوش غلیظ چند بار در روز، کپسول با دوز بالا یا روغن آن به مدت طولانی مصرف شود. یا وقتی مصرف کننده بیماری زمینه ای دارد یا داروی خاصی می خورد. [1]

مشکلات گوارشی

مصرف زیاد زیره سیاه ممکن است سوزش سر دل، نفخ، اسهال یا آروغ مکرر ایجاد کند. این علائم معمولا با کم کردن مقدار برطرف می شوند. اگر رفلاکس دارید، زیره را همراه غذا بخورید و دمنوش غلیظ را ناشتا ننوشید.

افت قند خون

زیره سیاه قند خون را پایین می آورد. همین خاصیت در کنار متفورمین، گلی بن کلامید یا انسولین ممکن است قند را بیش از حد پایین ببرد. فرض کنید کسی که انسولین شبانه تزریق می کند، برای لاغری شامش را خیلی سبک کند و یک کپسول زیره هم کنارش بخورد. ترکیب شام کم کربوهیدرات، انسولین و یک ماده کاهنده قند، خطر افت قند در خواب را بالا می برد. لرزش، تعریق سرد، کابوس یا سردرد صبحگاهی می تواند نشانه این وضعیت باشد. چنین فردی باید قندش را با دستگاه خانگی بسنجد و موضوع را به پزشک بگوید. نباید خودسرانه دوز دارویش را تغییر دهد.

آسیب به کبد و کلیه

برای زیره سیاه ایرانی گزارشی از آسیب کبدی یا کلیوی در انسان منتشر نشده است. داده های موجود مربوط به سیاه دانه است. دوزهای بالای آن در موش صحرایی به کبد و کلیه آسیب زد و داده انسانی برای قضاوت قطعی کافی نیست. کسی که بیماری کبد یا کلیه دارد، بهتر است هیچ کدام از این دو گیاه را به شکل کپسول، پودر دارویی یا روغن غلیظ بدون نظر پزشک مصرف نکند. [4]

واکنش های آلرژیک

زیره سیاه از خانواده چتریان است. کسی که به کرفس، هویج، رازیانه، گشنیز یا شوید حساسیت دارد، احتمال واکنش به آن را هم دارد. خارش دهان، کهیر یا ورم پوست بعد از مصرف یعنی باید آن را کنار گذاشت. تنگی نفس یا تورم لب و گلو وضعیت اورژانسی است.

افزایش اضطراب و بی قراری

شواهدی وجود ندارد که زیره سیاه باعث اضطراب یا تپش قلب شود. اگر بعد از شروع رژیم بی قرار شده اید، بقیه چیزهایی را که مصرف می کنید مرور کنید. قهوه های پشت سر هم، نوشیدنی های انرژی زا و قرص های لاغری حاوی کافئین و گوارانا معمول ترین مقصرها هستند. جمع کافئین آن ها هم به راحتی از ۴۰۰ میلی گرم در روز بالاتر می رود. [5]

کاهش فشار خون

در متاآنالیز سیاه دانه، فشار سیستولیک به طور میانگین حدود سه میلی متر جیوه پایین آمد. برای کسی که فشارش بالاست، این خبر خوبی است. ولی کسی که فشار پایین دارد یا داروی فشار مصرف می کند، ممکن است سرگیجه هنگام بلند شدن و ضعف را بیشتر حس کند. درباره زیره سیاه ایرانی داده ای درباره فشار خون در دست نیست و احتیاط مشابه منطقی است. [3]

زیره سیاه در بارداری

مقداری که در غذا ریخته می شود، در بارداری مشکلی ایجاد نمی کند. مقدارهای دارویی حساب دیگری دارند. سیاه دانه در دوز بالا ممکن است انقباض رحم را کند یا متوقف کند و مصرف روغن یا پودر آن در بارداری توصیه نمی شود. برای زیره سیاه ایرانی هم هیچ مطالعه ایمنی در بارداری انجام نشده است. پس در این دوران زیره فقط چاشنی غذا باشد. دمنوش غلیظ، کپسول و هر رژیم لاغری هم تا بعد از زایمان کنار گذاشته شود. [2]

تداخل با داروها

زیره سیاه ممکن است با داروهای ضد انعقاد مثل وارفارین، داروهای کاهنده قند و داروهای فشار خون تداخل داشته باشد. سیاه دانه آنزیم های کبدی CYP2D6 و CYP3A4 را مهار می کند. این آنزیم ها بخش بزرگی از داروها را متابولیزه می کنند. اهمیت بالینی این یافته هنوز روشن نیست. ولی اگر داروی ثابتی مصرف می کنید، پیش از مصرف منظم زیره یا سیاه دانه موضوع را به داروساز یا پزشکتان بگویید. [4]

مصرف زیره سیاه برای چه کسانی محدود است؟

استفاده از زیره سیاه به عنوان ادویه برای تقریبا همه مجاز است. محدودیت ها به دمنوش غلیظ روزانه، کپسول، پودر دارویی و روغن مربوط است. گروه های زیر پیش از چنین مصرفی باید با پزشک یا داروساز مشورت کنند. افرادی که جراحی دارند هم مصرف را دست کم دو هفته قبل از عمل قطع کنند. [2]

زنان باردار و مادران شیرده
بیماران دیابتی که انسولین یا قرص کاهنده قند مصرف می کنند
مصرف کنندگان وارفارین، کلوپیدوگرل یا آسپرین روزانه
افراد دارای فشار خون پایین و کسانی که داروی فشار می خورند
بیماران کبدی یا کلیوی
کسانی که داروی آرام بخش، خواب آور یا ضد اضطراب مصرف می کنند
افراد حساس به گیاهان خانواده چتریان
کودکان، مگر در حد چاشنی غذا

وقتی زیره سیاه برای کنترل اشتها کافی نیست

زیره سیاه در بهترین حالت حدود یک تا دو کیلوگرم در دو ماه به برنامه کاهش وزن اضافه می کند. نقش آن در کنترل قند خون هم پررنگ تر از نقشش در افزایش سوخت و ساز بدن است. برای کسی که چند کیلو اضافه وزن دارد و رژیمش را رعایت می کند، این مقدار کمک خوبی است. ولی برای کسی که مشکل اصلی اش گرسنگی مداوم و ریزه خواری عصرگاهی است، معمولا کافی نیست.

اگر دیابت، بیماری کلیوی، فشار خون پایین یا بیماری قلبی دارید، قدم بعدی شما قرص لاغری محرک نیست. برنامه کاهش وزن شما باید با پزشک چیده شود. اما برای بزرگسال سالمی که اضافه وزن دارد، قرص های لاغری گیاهی فرازطب یک مزیت روشن نسبت به دمنوش خانگی دارند. ترکیب و مقدار هر ماده روی برچسب نوشته شده و می دانید هر روز دقیقا چه چیزی وارد بدنتان می شود. در دمنوشی که با دانه های فله ای بازار درست شده، این اطلاعات هیچ وقت معلوم نیست.

اگر دنبال یک قرص لاغری بسیار قوی خارجی هستید، قرص لاغری تی سیکس اکستریم یکی از پرطرفدارترین کپسول های خارجی موجود در ایران است. این محصول ساخت انگلستان و تولید شرکت Natural Answers است و ۱۸ ترکیب دارد. ستون اصلی فرمول، منابع کافئین مثل گوارانا، عصاره چای سبز و یربا میت است که انرژی و هوشیاری را بالا می برند. کنار آن ها گارسینیا، هودیا و انبه آفریقایی قرار گرفته اند که برای کنترل اشتها به کار می روند. پرتکرارترین تجربه ای که مصرف کنندگان زیر صفحه این محصول نوشته اند، کم شدن محسوس اشتها و کنار گذاشتن ریزه خواری است.

تی سیکس نسخه به روز شده قرص معروف تی فایو اکستریم است. خیلی ها با جست و جوی عبارت قرص لاغری قوی تضمینی در داروخانه به همین محصول می رسند. با این حال هیچ قرص لاغری نتیجه تضمینی ندارد و مقدار کاهش وزن به رژیم، خواب و تحرک همراهش بستگی دارد.

تی سیکس چند منبع کافئین را با هم دارد و به همین دلیل برای همه مناسب نیست. افراد زیر ۱۸ سال و بالای ۵۰ سال، زنان باردار و شیرده، بیماران قلبی، کسانی که فشار خون بالا یا پایین دارند، بیماران کبدی و کلیوی و افراد حساس به کافئین نباید آن را مصرف کنند. فهرست کامل منع مصرف در صفحه محصول آمده است. کافئین برای بیشتر بزرگسالان تا حدود ۴۰۰ میلی گرم در روز بی خطر است، اما ترکیب چند محرک اثرشان را روی هم می گذارد. پس در روزهای مصرف قرص، قهوه و نوشیدنی انرژی زا را کم کنید و کپسول را صبح بخورید. نکته دیگر اصالت کالاست. مکمل های لاغری تقلبی گاهی داروهای اعلام نشده دارند و خرید نسخه اصل با برچسب اصالت از فروشنده معتبر بخشی از ایمنی مصرف است. [5]

مطالب پیشنهادی:

آیا شراب باعث چاقی میشود یا لاغری

لاغری شکم و پهلو در ۷ روز

مصرف قرص چاقی در دوران بارداری و شیردهی مجاز است؟

قرص کروم ۲۰۰ برای لاغری

منابع

بازبینی علمی محتوا:

این مطلب توسط تیم محتوای فرازطب با استناد به منابع معتبر علمی و پزشکی که در متن به آن ها لینک داده شده بازبینی و بروزرسانی شده است.

آخرین بازبینی: مهر ۱۴۰۵

مطالب این صفحه جنبه اطلاع رسانی دارد و جایگزین مشاوره یا تشخیص یا درمان پزشکی نیست. پیش از مصرف هر مکمل یا دارو، به ویژه در سنین زیر ۱۸ سال، در بارداری و شیردهی و در صورت داشتن بیماری زمینه ای یا مصرف داروی دیگر، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.