ترکیبات گیاهی پر کاربرد در قرص های لاغری مدرن

قرص های لاغری گیاهی معمولا با یک وعده ساده فروخته می شوند، کاهش وزن طبیعی و بدون عوارض جانبی داروهای شیمیایی. واقعیت کمی پیچیده تر است. بیشتر این محصولات ترکیبی از چند گیاه و اغلب کافئین هستند و شواهد علمی هر ترکیب گیاهی با دیگری فرق دارد. بعضی در کارآزمایی ها اثر کوچک ولی قابل اندازه گیری داشته اند، بعضی تقریبا بی اثر بوده اند و چند مورد در دوز بالا عوارض جدی نشان داده اند. شناختن این تفاوت ها کمک می کند پولتان را برای قرصی بدهید که ترکیباتش با هدف شما جور است.

اگر برچسب قرص لاغری خود را، چه از فرازطب خریده باشید چه از جای دیگر، بخوانید احتمالا چند اسم از فهرست پایین را روی آن می بینید. برای هر کدام نوشته ایم شواهد علمی چه می گوید، اثرش چقدر است و چه کسانی باید احتیاط کنند.

چرا ترکیبات گیاهی در قرص های لاغری محبوب هستند؟

تصور عمومی بر این است که “طبیعی” به معنای “بدون خطر” است. این باور، همراه با تبلیغات وسیع در رابطه با قدرت شفابخش گیاهان، سبب شده است که ترکیبات گیاهی در مکمل های لاغری از محبوبیت بسیار زیادی برخوردار شوند. تولیدکنندگان نیز با تکیه بر این باور، محصولات خود را به عنوان جایگزینی ایمن، مفید و مؤثر برای داروهای شیمیایی معرفی می کنند. مکانیسم های مهم و اصلی که این گیاهان از طریق آن می توانند بر وزن تاثیر بگذارند، شامل موارد زیر می شود:

• سرکوب اشتها: ایجاد احساس سیری و کاهش میل به مصرف غذا
• افزایش متابولیسم و چربی سوزی: تحریک فرآیندهای متابولیک بدن به منظور سوزاندن کالری بیشتر
• مهار جذب چربی و کربوهیدرات: پیشگیری از هضم و جذب کامل مواد مغذی از دستگاه گوارش
• افزایش دفع مایعات: عمل دیورتیک و کاهش وزن حاصل از آب
• تثبیت قند خون: کمک به پیشگیری از نوسانات قند خون که می تواند به گرسنگی و افزایش وزن منجر شود.

حدود ۱۵ درصد بزرگسالان آمریکایی دست کم یک بار مکمل لاغری مصرف کرده اند و بعضی از این محصولات بیش از ۹۰ جزء دارند. مکمل ها برخلاف دارو پیش از ورود به بازار تایید سازمان غذا و داروی آمریکا را لازم ندارند و مسئولیت ایمنی و درستی ادعای برچسب با خود سازنده است. به همین دلیل خواندن برچسب و شناختن تک تک ترکیبات اهمیت دارد. [1]

ترکیبات گیاهی پر کاربرد قرص لاغری

جدول زیر خلاصه شواهد پرکاربردترین ترکیبات است و توضیح هر کدام پایین تر آمده. شواهد این جدول مربوط به هر ترکیب به تنهایی است و اثر آن ها وقتی در یک قرص کنار هم قرار می گیرند ممکن است فرق کند. [1]

چای سبز (Green Tea Extract)

عصاره چای سبز به علت کاتچین ها، به خصوص EGCG، و کافئین یکی از پرطرفدارترین ترکیبات قرص های لاغری است. کاتچین ها و کافئین با هم مصرف انرژی و اکسیداسیون چربی را کمی بالا می برند و ترموژنز یا تولید گرما را تحریک می کنند. همین هم افزایی دلیل اصلی حضور چای سبز در فرمول های چربی سوز است.

مرور کاکرین سال ۲۰۱۲ نشان داد فرآورده های چای سبز وزن افراد دارای اضافه وزن را کمی بیشتر از دارونما پایین می آورند، ولی این کاهش کوچک بود، از نظر آماری معنادار نشد و احتمالا اهمیت بالینی ندارد. در حفظ وزن بعد از رژیم هم اثر معناداری دیده نشد. پس جای چای سبز در قرص لاغری نقش کمکی است و اثرش وقتی دیده می شود که کنار رژیم و ورزش قرار بگیرد. [2]

چای سبز به شکل دم کرده نوشیدنی بی خطری است، ولی عصاره غلیظ آن حساب دیگری دارد. سازمان ایمنی غذای اروپا در سال ۲۰۱۸ اعلام کرد مصرف روزانه ۸۰۰ میلی گرم EGCG یا بیشتر به شکل مکمل، آنزیم های کبدی را به طور معناداری بالا می برد و برای دوزهای پایین تر هم نتوانست دوز کاملا بی خطری تعیین کند. اگر بیماری کبدی دارید از قرص های حاوی عصاره چای سبز دوری کنید. کافئین آن هم می تواند بی خوابی، اضطراب، تپش قلب و ناراحتی گوارشی ایجاد کند. [3]

گارسینیا کامبوجیا (Garcinia Cambogia)

این میوه گرمسیری به علت محتوای هیدروکسی سیتریک اسید (HCA) به عنوان یک سرکوب کننده اشتها و چربی سوز شناخته شده است. HCA ادعا می شود که با افزایش سطح سروتونین (که می تواند منجر به کاهش اشتها شود) و مهار آنزیم سیترات لیاز (که در تبدیل کربوهیدرات به چربی نقش مهمی دارد) عمل می کند.

شواهد انسانی درباره گارسینیا متناقض است. فراتحلیلی از ۱۲ کارآزمایی با ۷۰۶ شرکت کننده نشان داد مصرف ۲ تا ۱۲ هفته ای آن به طور متوسط ۰٫۸۸ کیلوگرم بیشتر از دارونما وزن کم می کند، اما وقتی فقط دو کارآزمایی با طراحی دقیق بررسی شدند این تفاوت دیگر معنادار نبود. عوارض گزارش شده معمولا خفیف اند، مثل سردرد، تهوع و مشکلات گوارشی. با این حال ده مورد آسیب کبدی، از جمله یک مرگ و دو پیوند کبد، با محصولات حاوی گارسینیا گزارش شده که بیشترشان چند ترکیب دیگر هم داشتند. مصرف آن برای کسانی که بیماری کبدی یا کلیوی دارند توصیه نمی شود. [1]

فورسکولین (Forskolin – Coleus Forskohlii)

فورسکولین از ریشه گیاهی بومی کشور هند به دست می آید و به علت تاثیر بر متابولیسم چربی مورد توجه قرار گرفته است. اعتقاد بر این است که این ماده می تواند تولید cAMP (یک مولکول پیام رسان سلولی) را افزایش داده که این موضوع ممکن است سبب فعال شدن آنزیم هایی شود که چربی های ذخیره شده را تجزیه می نمایند.

در سه کارآزمایی ۱۲ هفته ای با ۵۰۰ میلی گرم عصاره استاندارد شده (۱۰ درصد فورسکولین) در روز، وزن نسبت به دارونما کم نشد. در یکی از آن ها که روی ۳۰ مرد انجام شد، چربی بدن حدود ۴ درصد کاهش یافت در برابر حدود ۱ درصد در گروه دارونما. عارضه اصلی گزارش شده دفع مکرر و شل شدن مدفوع بوده و مطالعه طولانی مدتی روی آن انجام نشده است. فورسکولین روی مسیرهای قلبی و عروقی هم اثر دارد، پس اگر داروی فشار خون یا رقیق کننده خون مصرف می کنید پیش از شروع با پزشک مشورت کنید. [1]

فلفل کاین و کپسایسین (Capsaicin – Cayenne Pepper)

کپسایسین، ترکیب فعال فلفل های چیلی، به علت خاصیت گرمازایی محبوب است و گفته می شود مصرف انرژی را کمی بالا می برد و اشتها را کم می کند. بیشتر پژوهش ها روی اشتها انجام شده نه روی وزن. در فراتحلیلی از هشت کارآزمایی، کپسایسینوئیدها کالری دریافتی را به طور متوسط ۷۴ کیلوکالری در هر وعده کم کردند. در یک کارآزمایی ۱۲ هفته ای هم مصرف روزانه ۴ میلی گرم، دریافت روزانه را حدود ۲۵۰ کیلوکالری کمتر کرد ولی وزن شرکت کنندگان تغییر معناداری نکرد. سوزش سر دل و ناراحتی معده از عوارض رایج آن است. [1]

گلوکومانان (Glucomannan)

گلوکومانان یک فیبر غذایی محلول در آب از ریشه گیاه کنجاک می باشد که به علت خاصیت پُرکنندگی معده محبوبیت زیادی دارد. این ماده حجم زیادی از آب را جذب کرده و در معده یک ژل چسبناک تشکیل می دهد. حتما باید با مقدار زیادی آب مصرف شود.

این ژل احساس سیری را طولانی تر و تخلیه معده را کندتر می کند. سازمان ایمنی غذای اروپا در سال ۲۰۱۰ ادعای کمک گلوکومانان به کاهش وزن را پذیرفت، به این شرط که روزانه دست کم ۳ گرم در سه نوبت یک گرمی، همراه یک تا دو لیوان آب و پیش از غذا، در کنار رژیم کم کالری مصرف شود. [4]

همه مطالعات این نتیجه را تایید نمی کنند و دو فراتحلیل در سال های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ اثر معناداری بر وزن پیدا نکردند. گاز، نفخ، یبوست یا اسهال از عوارض آن است. مهم ترین خطر مربوط به شکل قرص است که در گزارش هایی باعث انسداد مری شده، در حالی که شکل کپسول و پودر با این مشکل همراه نبوده اند. گلوکومانان جذب داروهای خوراکی را هم کم می کند، پس آن را با فاصله از داروهای دیگر بخورید. [1]

عصاره لوبیا سفید (White Kidney Bean Extract)

این عصاره به عنوان مهارکننده نشاسته شناخته می شود و با مهار آنزیم آلفا آمیلاز جذب بخشی از کربوهیدرات های پیچیده را کم می کند، پس بیشتر به کار کسانی می آید که رژیم پرنان و پربرنج دارند. مروری بر شش کارآزمایی کاهش حدود ۱٫۹ کیلوگرم چربی بدن را نشان داد ولی تفاوت وزن معنادار نبود. در یک کارآزمایی بعدی روی ۱۲۳ نفر، مصرف ۳۰۰۰ میلی گرم در روز کنار رژیم کمی کم کالری طی ۱۲ هفته به کاهش ۲٫۹ کیلوگرم در برابر ۰٫۹ کیلوگرم در گروه دارونما رسید. نفخ، گاز و سردرد از عوارض آن هستند. [1]

این ترکیبات در یک قرص لاغری چطور کنار هم قرار می گیرند؟

بیشتر قرص های لاغری گیاهی وارداتی چند ترکیب از فهرست بالا را کنار هم می گذارند. مثلا طبق جدول سازنده، قرص لاغری تی سیکس اکستریم ساخت انگلستان ۱۸ جزء دارد و گارسینیا، عصاره چای سبز، فلفل کاین، فورسکولین و هودیا را کنار منابع کافئین مثل گوارانا، یربا ماته و کافئین خالص آورده است. منطق این فرمول ها این است که چند اثر کوچک، یعنی اشتهای کمتر، مصرف انرژی کمی بیشتر و انرژی بالاتر برای تحرک، روی هم نتیجه محسوس تری بسازند. در نظرات ثبت شده برای این محصول در فرازطب هم کاهش محسوس اشتها پرتکرارترین بازخورد مشتری هاست.

اثر چنین مجموعه هایی را نمی شود با جمع کردن شواهد تک تک اجزا پیش بینی کرد و بخش مهمی از اثر کوتاه مدت آن ها به کافئین برمی گردد. برای بزرگسالان سالم مصرف تا ۴۰۰ میلی گرم کافئین در روز معمولا مشکلی ایجاد نمی کند، پس کافئین قرص، قهوه و نوشابه را با هم حساب کنید و قرص را صبح بخورید. اگر فشار خون بالا، بیماری قلبی، اضطراب یا بیماری کبدی دارید، فرمول های محرک دار انتخاب مناسبی برای شما نیستند. [1]

نکات مهم در مورد ترکیبات گیاهی در قرص های لاغری

با وجود محبوبیت ترکیبات گیاهی در قرص های لاغری، نکات بسیار مهمی وجود دارد که باید در نظر گرفته شوند:

• شواهد علمی متغیر: بیشترین شواهد مربوط به ترکیب کافئین با کاتچین های چای سبز و به گلوکومانان در کنار رژیم کم کالری است و حتی در این موارد اثر معمولا در حد یکی دو کیلوگرم است. شواهد بسیاری از ترکیبات دیگر بر پایه مطالعات کوچک، کوتاه مدت یا حیوانی است.
• کیفیت و استانداردسازی: محصولات گیاهی به اندازه داروهای تجویزی تنظیم شده نمی باشند. کیفیت، خلوص و دوز ترکیبات فعال می تواند میان برندها و حتی دسته های تولیدی یک محصول متغیر باشد. بعضی از محصولات ممکن است دارای ترکیبات ناخواسته یا آلاینده باشند.
• عوارض جانبی و تداخلات دارویی: حتی ترکیبات “طبیعی” نیز می توانند دارای عوارض جانبی باشند و با داروها تداخل پیدا کنند. به طور مثال، محرک ها می توانند برای اشخاص با مشکلات قلبی عروقی خطرناک باشند و بعضی از گیاهان می توانند بر داروهای رقیق کننده خون یا داروهای دیابت تاثیر زیادی بگذارند.
• مشورت با پزشک: همواره پیش از شروع مصرف هرگونه مکمل لاغری، به ویژه اگر بیماری زمینه ای دارید یا داروهای دیگری مصرف می کنید، با پزشک خود مشورت کنید. این موضوع به خصوص برای زنان باردار و شیرده، و کودکان بسیار حائز اهمیت است.

خطر آلودگی محصولات واقعی است. بین سال های ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۲، ۲۷ درصد مکمل هایی که در آمریکا فراخوان جدی خوردند محصولات لاغری بودند و دلیل بیشترشان داروی پنهان بود. در بسیاری از موارد این داروی پنهان سیبوترامین بود، داروی لاغری که سال ۲۰۱۰ به علت خطرهای قلبی از بازار جمع شد. ادعاهایی مثل لاغری بدون رژیم و ورزش هم از نشانه هایی است که باید به آن مشکوک شد. [1]

بهتر است بدانید که رویکرد جامع تر و مبتنی بر تغییرات پایدار در سبک زندگی، شامل ورزش و تغذیه سالم، همچنان موثر ترین و ایمن ترین راه جهت رسیدن به وزن ایده آل و حفظ آن می باشد.

چه کسانی نباید بدون مشورت قرص لاغری گیاهی مصرف کنند؟

• زنان باردار و شیرده
• افراد زیر ۱۸ سال
• کسانی که فشار خون بالا یا بیماری قلبی دارند
• بیماران دیابتی که دارو مصرف می کنند
• کسانی که بیماری کبدی دارند
• کسانی که داروی رقیق کننده خون یا داروهای خوراکی حساس به زمان جذب مصرف می کنند

برای این گروه ها خطر عوارض و تداخل بیشتر است و پیش از هر مکمل لاغری باید با پزشک صحبت کنند. [1]

راه حل واقعی برای کاهش وزن پایدار

هیچ قرص لاغری گیاهی یا شیمیایی، جایگزین یک رژیم غذایی متعادل، فعالیت بدنی مرتب و تغییرات پایدار در سبک زندگی نمی شود. جهت کاهش وزن سالم و پایدار، رویکردهایی که در ادامه به آن می پردازیم اثربخشی اثبات شده ای دارند.

• تغذیه سالم با مصرف میوه ها، غلات کامل، سبزیجات، پروتئین های بدون چربی و چربی های سالم و کاهش مصرف غذاهای فرآوری شده، قند و چربی های ناسالم
• ورزش مرتب با ترکیبی از تمرینات هوازی و قدرتی جهت سوزاندن کالری، افزایش متابولیسم و ساخت عضله
• مدیریت استرس که می تواند بر عادات غذایی و وزن تاثیر زیادی بگذارد، با استفاده از تکنیک هایی مثل مدیتیشن، یوگا یا تنفس عمیق
• خواب کافی که در صورت کمبود می تواند تعادل هورمون های مرتبط با اشتها را کاملا به هم بزند.

کسانی که وزن را تدریجی و با سرعت حدود نیم تا یک کیلوگرم در هفته کم می کنند، شانس بیشتری برای حفظ آن دارند. حتی کاهش ۵ درصد از وزن بدن هم فشار خون، کلسترول و قند خون را بهتر می کند. یک پزشک، متخصص تغذیه یا رژیم درمانگر می تواند بر اساس نیازهای شما برنامه ای شخصی و ایمن طراحی کند. [5]

انتخاب قرص لاغری گیاهی با انتظار درست

ترکیبات گیاهی می توانند در روند کاهش وزن نقش کمکی داشته باشند، به شرط اینکه انتظار درستی از آن ها داشته باشید. در کارآزمایی ها، بیشتر این ترکیبات در چند ماه یک تا سه کیلوگرم بیشتر از دارونما وزن کم کرده اند و بهترین نتیجه را وقتی داده اند که کنار کم کردن کالری و تحرک روزانه قرار گرفته اند. قرصی انتخاب کنید که برچسب کامل، دوز مشخص ترکیبات و منبع فروش قابل پیگیری دارد و با شرایط سلامت شما جور است. اگر بین چند محصول مردد هستید، با شماره های مشاوره فرازطب تماس بگیرید تا با در نظر گرفتن سن، داروها و سابقه بیماری تان گزینه مناسب تری پیشنهاد شود. [1]

منابع

1. NIH Office of Dietary Supplements – Dietary supplements for weight loss, fact sheet for health professionals, National Institutes of Health
2. Jurgens TM et al. 2012 – Green tea for weight loss and weight maintenance in overweight or obese adults, Cochrane
3. EFSA 2018 – Scientific opinion on the safety of green tea catechins, European Food Safety Authority
4. EFSA 2010 – Scientific opinion on konjac mannan (glucomannan) and reduction of body weight, European Food Safety Authority
5. CDC – Steps for losing weight, Centers for Disease Control and Prevention

بازبینی علمی محتوا:

این مطلب توسط تیم محتوای فرازطب با استناد به منابع معتبر علمی و پزشکی که در متن به آن ها لینک داده شده بازبینی و بروزرسانی شده است.

آخرین بازبینی: مهر ۱۴۰۵