آیا قرص های لاغری باعث اضطراب و بی خوابی می شوند؟

بله، بعضی از قرص های لاغری می توانند اضطراب و بی خوابی بیاورند و مقصر اصلی تقریبا همیشه ماده محرک داخل آن هاست، یعنی کافئین، گوارانا، عصاره چای سبز، پرتقال تلخ یا ترکیباتی از این دست. کسی که به دنبال کاهش وزن سریع است معمولا به همین قرص ها می رسد، چون اثر کاهش اشتهای آن ها زود حس می شود. خبر خوب این است که این عارضه قابل پیش بینی است و در بیشتر موارد می توان جلویش را گرفت، به شرط این که بدانید چه ترکیبی در قرص هست، چه ساعتی آن را می خورید و بدنتان به محرک ها چقدر حساس است. اگر برای انتخاب محصول با مشاوران فرازطب صحبت می کنید، همین سه نکته را به آن ها بگویید. [1]

مکانیسم عمل قرص های لاغری و مواد تشکیل دهنده رایج

قرص های لاغری با استفاده از مکانیسم های متعددی جهت کاهش وزن عمل می کنند. بعضی از شایع ترین مکانیسم ها عبارت اند از:

مواد تشکیل دهنده شایع در این قرص ها که می توانند بر سیستم عصبی تاثیر بگذارند، شامل موارد زیر می شوند:

• محرک ها: کافئین (موجود در چای سبز، گوارانا، قهوه سبز و یربا مات)، سینفرین (از میوه پرتقال تلخ)، افدرا و فنترمین (یک داروی تجویزی محرک). این مواد با تحریک سیستم عصبی مرکزی، فشار خون، ضربان قلب و متابولیسم را افزایش می دهند. فروش مکمل های حاوی افدرا از سال ۲۰۰۴ در آمریکا ممنوع شده است، چون خطرات جدی برای قلب و عروق داشت و فایده اش در کاهش وزن کوتاه مدت و کم بود. [2]
• عوامل سروتونرژیک: سیبوترامین یک داروی لاغری بود که روی سروتونین و نوراپی نفرین مغز اثر می گذاشت و در سال ۲۰۱۰ به دلایل ایمنی از بازار جمع شد. مشکل امروز این است که سازمان غذا و داروی آمریکا همین دارو را بارها به صورت اعلام نشده در مکمل هایی پیدا کرده که گیاهی و طبیعی معرفی شده بودند. سیبوترامین می تواند فشار خون و ضربان قلب را به طور جدی بالا ببرد و با داروهای دیگر تداخل خطرناک داشته باشد. [3]
• مواد گیاهی و مکمل های غذایی: بسیاری از مکمل های لاغری عصاره هایی مثل گارسینیا کامبوجیا، چای سبز، فورسکولین، ریشه قاصدک و کروم دارند. از این فهرست فقط عصاره چای سبز به خاطر کافئینش خاصیت محرک دارد. گارسینیا، فورسکولین و کروم محرک نیستند و ریشه قاصدک بیشتر خاصیت ادرارآور دارد، پس قرصی که فقط این ترکیبات را داشته باشد، احتمال بی خوابی کمتری دارد.

رابطه کپسول های لاغری با اضطراب

بسیاری از عوارض جانبی کپسول های لاغری به علت وجود محرک ها در ترکیبات آن ها است. محرک ها با افزایش فعالیت سیستم عصبی مرکزی، می توانند باعث بروز علائم اضطراب شوند. این علائم می توانند شامل موارد زیر شوند:

• احساس بیقراری و عصبانیت: افزایش هوشیاری و تحریک پذیری می تواند موجب شود که فرد احساس بیقراری و ناتوانی در آرامش نماید.
• تپش قلب و افزایش ضربان قلب: محرک ها به طور مستقیم بر سیستم قلبی عروقی تاثیر می گذارند و می توانند منجر به افزایش ضربان قلب شوند که خود می تواند احساس اضطراب را تشدید نماید.
• لرزش دست و بدن: تحریک سیستم عصبی می تواند به لرزش های خفیف تا متوسط در دست ها و سایر قسمت های بدن منجر شود.
• تعریق بیش از حد: فعال شدن سیستم عصبی سمپاتیک که به وسیله محرک ها تحریک می شود، می تواند به افزایش تعریق منجر شود.
• تنگی نفس یا احساس خفگی: در بعضی از افراد، اضطراب شدید می تواند با علائم فیزیکی از جمله تنگی نفس همراه باشد.
• افزایش افکار منفی و نگرانی: تحریک مداوم سیستم عصبی می تواند موجب شود که شخص بیشتر درگیر افکار نگران کننده و منفی شود.
• حملات پانیک: در موارد شدیدتر، به ویژه در اشخاصی که سابقه اختلالات اضطرابی دارند، مصرف قرص لاغری حاوی محرک می تواند به حملات پانیک منجر شود. در جمع بندی ۹ مطالعه کنترل شده با ۲۳۷ بیمار مبتلا به اختلال پانیک، حدود ۵۱ درصد آن ها بعد از دوز بالای کافئین، معادل تقریبی پنج فنجان قهوه، دچار حمله پانیک شدند ولی بعد از دارونما هیچ کدام حمله نداشتند. این حملات با علائمی از جمله تپش قلب شدید، سرگیجه، درد قفسه سینه، تنگی نفس و احساس مرگ قریب الوقوع همراه هستند. [4]

تغییر سطح سروتونین هم می تواند بر خلق و خو اثر بگذارد. این موضوع برای کسانی که داروی ضد افسردگی یا داروی اعصاب مصرف می کنند جدی تر است، چون جمع شدن دو ماده سروتونرژیک در بدن می تواند به عارضه ای به نام سندرم سروتونین برسد که با بی قراری شدید، لرزش، تعریق و تب همراه است. اگر داروی اعصاب مصرف می کنید، هر قرص لاغری را پیش از شروع به پزشک یا داروساز نشان دهید.

رابطه قرص لاغری با بی خوابی

بی خوابی یکی دیگر از عوارض جانبی بسیار رایج قرص لاغری، به خصوص آن هایی است که دارای محرک هستند. محرک ها با افزایش هوشیاری و سرکوب احساس خواب آلودگی، می توانند چرخه طبیعی خواب را مختل نمایند. مکانیسم این اختلال به شرح زیر است:

شدت بی خوابی می تواند از دشواری در به خواب رفتن تا بیدار شدن های مکرر در طول شبانه روز و خواب بسیار سبک متغیر باشد. در موارد شدید، شخص ممکن است ساعت ها در رختخواب بیدار مانده و قادر به خوابیدن نباشد.

اثر کافئین چند ساعت در بدن باقی می ماند و خیلی ها همین را دست کم می گیرند. در مطالعه ای روی افراد سالم، ۴۰۰ میلی گرم کافئین حتی وقتی شش ساعت پیش از خواب مصرف شد، کل خواب شبانه را بیش از یک ساعت کم کرد و خود شرکت کنندگان متوجه این کاهش نشده بودند. یعنی قرص محرکی که ساعت چهار بعدازظهر خورده شود هنوز می تواند خواب شب را خراب کند. [6]

عوامل تشدید کننده

میزان و شدت بروز اضطراب و بی خوابی حاصل از مصرف قرص لاغری می تواند تحت تاثیر عوامل متعددی قرار گیرد:

• حساسیت فردی: هر فردی به مواد محرک واکنش متفاوتی نشان می دهد. بعضی از افراد ممکن است نسبت به محرک ها بسیار حساس تر باشند و با دوزهای پایین نیز دچار عوارض جانبی شوند.
• دوز مصرفی: مصرف دوزهای بالاتر از قرص های لاغری دارای محرک، احتمال بروز و شدت اضطراب و بی خوابی را افزایش می دهد.
• مصرف همزمان با سایر محرک ها: مصرف قرص های لاغری همراه با قهوه، چای، نوشابه های انرژی زا یا سایر مواد دارای کافئین می تواند اثرات محرک را تشدید کند و عوارض جانبی را وخیم تر سازد. سازمان غذا و داروی آمریکا ۴۰۰ میلی گرم کافئین در روز را برای بیشتر بزرگسالان مقداری می داند که معمولا عارضه ای ندارد. یک فنجان چای سیاه حدود ۷۱ میلی گرم و چای سبز حدود ۳۷ میلی گرم کافئین دارد، پس چند لیوان چای در کنار یک قرص کافئین دار به راحتی شما را به این سقف نزدیک می کند. [7]
• سابقه اختلالات روانی: اشخاصی که سابقه قبلی اضطراب، حملات پانیک، افسردگی یا سایر اختلالات روانی دارند، بیشتر در معرض خطر تجربه عوارض جانبی روان شناختی حاصل از قرص های لاغری هستند.
• داروهای مصرفی همزمان: تداخل با داروهای دیگر، به ویژه داروهای اعصاب و روان، می تواند خطرات را افزایش دهد.

قرص لاغری محرک دار را چه ساعتی بخوریم که بی خوابی نیاورد؟

قرص لاغری کافئین دار را صبح بخورید و دست کم شش ساعت بین آخرین دوز و زمان خواب فاصله بگذارید. اگر ساعت ۱۱ شب می خوابید، آخرین قرص نباید بعد از ساعت ۵ عصر مصرف شود و هرچه زودتر باشد بهتر است. محصولات محرک دار فروشگاه ما مثل تی سیکس اکستریم و قرص تی فایو اکستریم هم در صفحه خودشان مصرف صبحگاهی را توصیه کرده اند و برای کسانی که اختلال اضطرابی، حمله پانیک یا حساسیت به کافئین دارند مناسب نیستند. [6]

چگونه می توان با این عوارض مقابله کرد؟

اگر به کافئین حساس هستید یا سابقه اضطراب دارید، بهترین راه این است که از اول سراغ قرص محرک دار نروید و پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید. برای این گروه یک کپسول لاغری بدون محرک مثل مجیک اسلیم انتخاب منطقی تری است. ترکیبات اعلام شده این کپسول شیلاجیت، چیتراک، یوگراج، پانارناوا، تریفلا و شنبلیله است و کافئین یا ماده محرک دیگری در آن ذکر نشده است. البته مجیک اسلیم هم برای بارداری و شیردهی، دیابت، بیماری کلیه و کبد، بیماری قلبی، فشار خون بالا یا پایین و افراد زیر ۱۸ و بالای ۶۰ سال مناسب نیست. اگر قرص محرک دار مصرف می کنید و دچار اضطراب یا بی خوابی شده اید، این اقدامات کمک می کند:

• پرهیز از مصرف در ساعات پایانی روز: چنانچه قرص دارای محرک است و مجبور به مصرف آن هستید، از مصرف آن در اواخر بعد از ظهر و شب اجتناب کنید تا از اختلال در خواب پیشگیری شود.
• اجتناب از سایر محرک ها: از مصرف چای سیاه، قهوه، نوشابه های انرژی زا و سایر نوشیدنی های دارای کافئین خودداری کنید.
• رعایت بهداشت خواب: ایجاد یک روال مرتب برای خواب، داشتن محیط خواب آرام و تاریک و پرهیز از تماشای صفحه نمایش پیش از خواب می تواند به بهبود کیفیت خواب کمک زیادی کند.
• تکنیک های آرامش بخش: تمرینات تنفس عمیق، مدیتیشن، یوگا و سایر تکنیک های آرام بخش می توانند به کاهش اضطراب کمک زیادی کنند.
• ورزش منظم: فعالیت بدنی مرتب می تواند به کاهش استرس و بهبود کیفیت خواب کمک زیادی کند، ولی از ورزش شدید نزدیک به زمان خواب اجتناب کنید.
• مشاوره با پزشک: در صورت تداوم علائم، به خصوص اگر اضطراب و بی خوابی شدید و آزاردهنده است، حتما با پزشک خود مشورت نمایید. اگر بی خوابی بعد از قطع قرص هم ادامه پیدا کرد، طبق راهنمای کالج پزشکان آمریکا درمان شناختی رفتاری بی خوابی (CBT-I) درمان خط اول بی خوابی مزمن در بزرگسالان است. داروی کمکی فقط وقتی کنار آن قرار می گیرد که این روش به تنهایی جواب نداده باشد. [8]

چه کسانی نباید قرص لاغری محرک دار مصرف کنند؟

اگر یکی از این شرایط را دارید، قرص لاغری کافئین دار یا حاوی پرتقال تلخ را بدون نظر پزشک شروع نکنید.

• اختلال اضطرابی یا سابقه حمله پانیک
• بی خوابی مزمن
• بیماری قلبی، آریتمی یا فشار خون بالا
• پرکاری تیروئید
• بارداری و شیردهی و سن زیر ۱۸ سال
• مصرف داروی ضد افسردگی یا داروی محرک دیگر

مکمل های حاوی پرتقال تلخ با گزارش درد قفسه سینه، اضطراب، سردرد، تند شدن ضربان قلب و بالا رفتن فشار خون همراه بوده اند و ترکیب کافئین با محرک های دیگر این اثرها را بیشتر می کند. کافئین هم همیشه روی برچسب مکمل ها نوشته نمی شود و گاهی فقط با نام گیاهی مثل گوارانا آمده است. اگر بعد از مصرف قرص درد یا فشار در قفسه سینه، تپش قلب شدید یا نامنظم، سردرد بسیار شدید یا تنگی نفس داشتید، مصرف را همان روز قطع کنید و به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید. [1]

قرصی انتخاب کنید که با خواب و اعصاب شما سازگار باشد

قرص های لاغری محرک دار در افراد حساس می توانند اضطراب و بی خوابی ایجاد یا تشدید کنند، ولی این عارضه برای همه یکسان نیست. شدتش به دوز، ساعت مصرف، مجموع کافئین روزانه و سابقه اضطراب شما بستگی دارد. اگر بعد از شروع قرص بیش از یکی دو شب خوابتان به هم ریخت یا تپش قلب و دلشوره پیدا کردید، دوز را بالا نبرید. ساعت مصرف را جلو بیاورید، کافئین نوشیدنی ها را کم کنید یا محصول را با یک گزینه بدون محرک عوض کنید.

پیش از شروع هر قرص لاغری یا مکمل، به ویژه اگر سابقه بیماری یا مشکل اعصاب دارید، با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید. کاهش وزن پایدار از رژیم غذایی متعادل، ورزش مرتب و تغییر سبک زندگی به دست می آید و قرص فقط در کنار این ها کمک می کند. اگر در انتخاب بین محصولات محرک دار و بدون محرک تردید دارید، مشاوران فرازطب می توانند با توجه به سابقه شما راهنمایی کنند.

منابع

1. NIH Office of Dietary Supplements – Dietary Supplements for Weight Loss, Fact Sheet for Consumers, NIH
2. National Center for Complementary and Integrative Health – Ephedra, NIH
3. U.S. Food and Drug Administration 2016 – Weight loss product with hidden sibutramine, FDA
4. Klevebrant L, Frick A 2022 – Effects of caffeine on anxiety and panic attacks in panic disorder: meta-analysis, General Hospital Psychiatry
5. Burke TM et al. 2015 – Effects of caffeine on the human circadian clock in vivo and in vitro, Science Translational Medicine
6. Drake C et al. 2013 – Caffeine effects on sleep taken 0, 3, or 6 hours before going to bed, Journal of Clinical Sleep Medicine
7. U.S. Food and Drug Administration – Spilling the Beans: How Much Caffeine is Too Much, FDA
8. Qaseem A et al. 2016 – Management of chronic insomnia disorder in adults: ACP clinical guideline, Annals of Internal Medicine

بازبینی علمی محتوا:

این مطلب توسط تیم محتوای فرازطب با استناد به منابع معتبر علمی و پزشکی که در متن به آن ها لینک داده شده بازبینی و بروزرسانی شده است.

آخرین بازبینی: مهر ۱۴۰۵